تشخیص صلاحیت دادگاه‌ها برای وکلای جوان

چگونه صلاحیت دادگاه‌ها را تشخیص دهیم؟ راهنمای کامل و ساده

تشخیص صلاحیت دادگاه‌ها برای وکلای جوان

چگونه صلاحیت دادگاه‌ها را تشخیص دهیم؟ راهنمای کامل و ساده

تشخیص صلاحیت دادگاه‌ها اولین و مهم‌ترین گام در هر دعوای حقوقی است. با درک درست از انواع صلاحیت‌ها، می‌توانید بهترین مرجع رسیدگی را انتخاب کرده و از اتلاف وقت و هزینه جلوگیری کنید. در این مطلب، اصول تشخیص صلاحیت دادگاه‌ها را به زبانی ساده توضیح داده‌ایم.

تشخیص صلاحیت دادگاه‌ها برای وکلای جوان

مقدمه:

نخستین چالشی که مراجع قضاوتی با آن روبرو می شود بررسی صلاحیت خود برای رسیدگی به اختلاف است و از نخستین مفاهیمی که تا زمان فعالیت حقوقی همراه ما خواهد بود و گاهی می تواند تیشه ای بر پیکر یک دادخواست ناقص حقوقی باشد که بالتبع بر سرنوشت اصحاب دعوا و مسیر پرونده تاثیر بسزایی خواهد گذاشت. طرح نادرست دعوی در مرجع نامرتبط، تنها به رفت و برگشت پرونده نمی انجامد گاهی هزینه های مالی و زمانی سنگینی تحمیل می کند و حتی ممکن است در موارد مواعد اعتراض و یا مرور زمان را تحت تاثیر قرار دهد، لذا تشخیص بایستگی یک مرجع قضایی در رسیدگی به دعاوی ما اهمیت روزافزونی می باید در ادامه نوشتار ذیل نگارنده در پی واکاوی این مفهوم، انواع صلاحیت، نحوه تشخیص آن و اشتباهات رایجی که ممکن است در ادامه روند این مسئله مرتکب شویم را یادآور می نماید.

 

«تعیین خواسته» مهم‌ترین مرحله در تنظیم هر دادخواست است و کوچک‌ترین اشتباه در آن می‌تواند مسیر دعوا را تغییر دهد یا حتی باعث رد دعوا شود. در دوره طراحی و معماری دعاوی حقوقی و تعیین خواسته، با نکات عملی، تکنیک‌های حرفه‌ای و مثال‌های واقعی یاد می‌گیرید چگونه خواسته را دقیق، درست و مطابق مقررات تعیین کنید تا شانس موفقیت پرونده‌تان چند برابر شود. اگر می‌خواهید بدون سردرگمی، دعوای خود را اصولی آغاز کنید و از اشتباهات رایج دور بمانید، این آموزش بهترین انتخاب برای شماست.

 

مفهوم صلاحیت(Qualification):

هیات قضایی فارغ از ماهیت دعوا ، شایستگی خود را برای دادرسی تقبل یا رد می کند. آنچه از متون قانونی استنباط می شود صلاحیت را باید حق رسیدگی به عاوی و حدودی که دادگاه ها به اعتبار آن می توانند انجام وظیفه نمایند، دانست، به دیگر سخن صلاحیت آن مقدار اختیاری است که محاکم برای رسیدگی به قطع و فصل دعاوی دارا می باشند، در عین حال هم این اختیار و توانایی مطلق نیست. مجموعا باید آن را«حدودی که قانونگذار برای انجام تکالیف دادگاه ها تعیین و دادگاه ها در آن حدود با رعایت مقررات مربوطه وظایف قانونی خود را بجا می آورند»، دانست.

 

انواع صلاحیت:

به طور کلی صلاحیت را بر دو قسم ذاتی و نسبی تقسیم می نمایند، تقسیمی که سابقه آن به آیین دادرسی ما باز می گردد.

صلاحیت ذاتی یا نوعی

حق و تکلیف مراجع قضاوتی با توجه به سه ویژگی است، صنف و نوع و درجه آن ها در رسیدگی به دعاوی و صدور رای به حکم قانون می باشد.

مراجع قضاوتی ایران از لحاظ صنف به مراجع قضایی و اداری ( مثل واحد اجرائی ثبت اسناد یا هیات تشخیص اداره کار) تقسیم می شود و از لحاظ نوع به مراجع عمومی ( مثل دادگاه عمومی حقوقی) و اختصاصی ( مثل دادگاه ویژه روحانیت) و از لحاظ درجه ( دادگاه بدوی و تجدیدنظر) تقسیم می شود. در این نوع صلاحیت دادگاه مکلف است راساً و بدون نیاز به ایراد طرفین به عدم صلاحیت توجه کند و با صدور قرار، پرونده را به مرجع صالح بفرستد. این تکلیف از قواعد آمره آیین دادرسی می باشد و با تراضی اصحاب دعوی قابل تغییر نیست.

صلاحیت نسبی یا محلی

یعنی از میان مراجع قضایی مختلف در شهرستان های مختلف کدام یک صالح به رسیدگی در امور مدنی می باشد، مثلا اقامتگاه مدعی علیه، یا از نظر محل وقوع یا انجام تعهد و غیره. بالنتیجه چون صلاحیت نسبی مربوط به حقوق اشخاص است در صورتی که تراضی نمایند می توانند دعوی خود را در دادگاهی که صلاحیت شخصی و محلی ندارد طرح نمایند. در این قبیل صلاحیت، دادگاه الزاماً مکلف به رسیدگی نیست. به بیان دیگر اگر خوانده نخستین فرصت دفاعی به عدم صلاحیت محلی ایراد نکند، دادگاه با احراز سایر شرایط می تواند به رسیدگی ادامه دهد.

 

 

نحوه تشخیص دادگاه صالح:

طبق اصول حاکم بر دعوی حقوقی خواهان باید در دادگاهی دعوی خود را اقامه نماید که طرف مقابل خود یعنی خوانده پرونده در حوزه اقامت دارد( ماده 11 قانون آیین دادرسی مدنی). با این حال اصل صلاحیت دادگاه محل اقامت خوانده استثنائاتی هم دارد. بعبارتی همیشه اینگونه نیست که خواهان باید در دادگاهی اقامه دعوی کند که خوانده در حوزه آن قرار دارد. بلکه این اصل در تمامی پرونده های حقوقی قابل اجرا نمی باشد، در ادامه به برخی استثنائات اشاره می نماییم:

 

  1. در دعاوی مربوط به اموال غیر منقول مانند خانه، زمین و غیره اعم از دعاوی ملکیت، مزاحمت، ممانعت از حق، تصرف عدوانی و سایر حقوق راجع به آن مانند حق ارتفاق، حق انتفاع و غیره در دادگاهی اقامه شود که مال غیر منقول در آن واقع شده باشد حتی اگر خوانده در آن حوزه مقیم نباشد( ماده 12 قانون آیین دادرسی مدنی)
  2. در دعاوی بازرگانی ( تجاری) و دعاوی راجع به اموال منقول که از قراردادها ناشی می شود خواهان در بین سه حوزه قضایی مختار است طرح دعوی نماید، خواهان حق دارد دعوی را در محل اقامت خوانده یا محلی که قرارداد در تنظیم شده یا تعهد می بایست در آنجا انجام شود اقامه کند.
  3. دعوای راجع به ترکه متوفی تا زمانی که ترکه تقسیم نشده در دادگاه محلی اقامه می شود که آخرین اقامتگاه متوفی در ایران آن محل بوده است. اگر ترکه تقسیم شده باشد دعوی مطرح شده از لحاظ تعیین دادگاه صالح حسب مورد مشمول دو ماده 11( محل اقامت خوانده) و 12 ( محل وقوع مال غیر منقول) قانون آیین دادرسی مدنی خواهد بود.
  4. دعوای راجع به توقف یا ورشکستگی تاجر در دادگاهی اقامه می شود که تاجر ورشکسته در آن حوزه اقامت دارد و اگر در ایران اقامت نداشته باشد در دادگاهی اقامه می شود که متوقف یا ورشکسته در آن حوزه برای انجام معاملات خود شعبه یا نمایندگی دارد( ماده 21 قانون آیین دادرسی مدنی)

 

ایرادات مربوط به صلاحیت:

وقتی مرجع رسیدگی دادگاه یا مرجع شبه قضایی به این جمع بندی برسد که رسیدگی به دعوی در حدود اختیار او نیست با صدور قرار عدم صلاحیت از ورود ماهوی خودداری می کند و پرونده را به مرجع صالح می فرستد . این عدم صلاحیت می تواند مربوط به اعتبار ذاتی باشد؛ مثل جایی که اساسا نوع دعوی باید در مرجع دیگری مطرح شود( برای مثال شکایات اداری در دیوان عدالت اداری). گاهی ایراد عدم صلاحیت مربوط به صلاحیت محلی و حوزه جغرافیایی ناصالح است که باید به مرجع هم عرض دیگری در محل درست ارسال شود، مثل دعاوی مربوط به ورشکستگی که باید در دادگاه صلاحیت دار نسبت به مرکز اصلی تاجر رسیدگی شود.

نکته : تفاوت قرار عدم صلاحیت با تصمیماتی مانند قرار رد دعوی یا عدم استماع دعوی است، در عدم صلاحیت دادگاه اصلا وارد ماهیت نمی شود و تنها مسیر را به مرجع صالح نشان می دهد؛ اصولا تاریخ نخستین تقدیم دعوی حفظ می شود و روند از نو آغاز نمی شود.

 

اشتباهات رایج:

طرح نادرست دعوا در مرجع نامرتبط، تنها به صدور قرار عدم صلاحیت و رفت و برگشت پرونده منجر نمی شود، گاهی هزینه زمانی و مالی سینگنی تحمیل می کند و حتی ممکن است در مواردی مواعد اعتراض و یا مرور زمان را در پرونده های خاصی تحت تاثیر قرار دهد، لذا توصیه عملی این است که پیش از هر اقدامی، نقشه صلاحیت برای پرونده هایتان ترسیم نمایید؛ نوع دعوی یا اتهام را دقیق تعریف کنید، قواعد خاص صلاحیت را کنار قواعد عام بگذارید، اثر بندهای قراردادی انتخاب مرجع را تا حدی که قانون اجازه می دهدد بسنجید و شرایط مکانی را درست تشخیص دهید.

 

نتیجه گیری:

قواعد صلاحیت، ستون فقرات آیین دادرسی اند ؛ آن را باید بایستگی یک مرجع قضایی در رسیدگی به دعاوی مطروحه دانست، به دو دسته صلاحیت ذاتی و محلی تقسیم می گردد، در صلاحیت ذاتی آنچه مدنظر است صنف، نوع و درجه محکمه رسیدگی کننده است که غیر قابل عدول توسط طرفین دعوی می باشد،  صلاحیت محلی بیشتر حول محور حوزه جغرافیایی دادگاه می چرخد که طرفین الزامی به رعایت آن ندارند.  هر گاه مرجع رسیدگی تشخیص دهد از حیث ذاتی، محلی یا صنفی اختیار رسیدگی ندارد، باید با صدور قرار عدم صلاحیت پرونده را به مسیر درست برگرداند، اهمیت این تصمیم فقط شکلی نیست، اگر به موقع و درست اتخاذ نشود، رای ماهوی حتی اگر از نظر استدلال قوی باشد در مرحله بالاتر زیر تیغ ایرادات شکلی می رود.
 

گروه حقوقی آموزشی فرنو با ارائه آموزش‌های تخصصی و کاربردی، مسیر یادگیری حرفه‌ای وکلا و علاقه‌مندان به حقوق را ساده‌تر و مؤثرتر می‌سازد.

مقالات مرتبط

سوالات متداول

حدودی که قانونگذار برای انجام تکالیف دادگاه ها تعیین و دادگاه ها در آن حدود با رعایت مقررات مربوطه وظایف قانونی خود را بجا می آورند.

وقتی مرجع رسیدگی دادگاه یا مرجع شبه قضایی به این جمع بندی برسد که رسیدگی به دعوی در حدود اختیار او نیست با صدور قرار عدم صلاحیت از ورود ماهوی خودداری می کند و پرونده را به مرجع صالح می فرستد . این عدم صلاحیت می تواند مربوط به اعتبار ذاتی باشد؛ گاهی ایراد عدم صلاحیت مربوط به صلاحیت محلی و حوزه جغرافیایی ناصالح است که باید به مرجع هم عرض دیگری در محل درست ارسال شود.

به طور کلی صلاحیت بر دو قسم ذاتی و محلی تقسیم می شود، صلاحیت ذاتی یا نوعی حق و تکلیف مراجع قضاوتی با توجه به سه ویژگی است، صنف و نوع و درجه آن ها در رسیدگی به دعاوی و صدور رای به حکم قانون می باشد و صلاحیت نسبی یا محلی، یعنی از میان مراجع قضایی مختلف در شهرستان های مختلف کدامیک صالح به رسیدگی در امور مدنی می باشد،

دیدگاه و پرسش

اولین نفری باشید که پیام مینویسید